ساختار

هرچند اوپک را نمی‌توان از لحاظ ساختاری با سازمان‌هایی همچون سازمان ملل یا اتحادیة اروپا و یا حتی سازمان تجارت جهانی مقایسه کرد، ولی با توجه به ساختار و تشکیلات سازمان‌های بین‌المللی، یکی از مواردی است که در  این نوشتار بدان می¬پردازیم. به همین منظور در این قسمت نگاهی اجمالی به ساختار و وضعیت کاری این سازمان نفتی بین‌المللی می‌اندازیم.

اوپک ازجمله سازمان‌هایی است که ساختار ساده‌ای دارند. همچنین این سازمان از جمله محدود سازمان‌هایی بین‌المللی است که در آن دبیرخانه نقش محوری دارد. دبیر کل اوپک در واقع ریاست بر سازمان را بر عهده می‌گیرد و می‌تواند بیشتر از دبیران کل دیگر سازمان‌ها در موفقیت یا عدم موفقیت آن مؤثر باشد.

سازمان کشورهای صادرکننده نفت در سال 1959 و با پیش‌نهاد پرز آلفونسو وزیر نفت وقت ونزوئلا به وجود آمد. این پیش‌نهاد از سوی کشوری صادر شده بود که پرچم‌دار ملی‌سازی نفت شناخته می‌شد. پس از پیش‌نهاد آلفونسو، در سال 1960، کنفرانس بغداد به عنوان نقطه شروع اصلی آن تشکیل گردید.

در کنفرانس بغداد، ایران، عراق، کویت، عربستان و ونزوئلا به عنوان اعضای اصلی هسته مرکزی تشکیلات اوپک حاضر شدند. این نشست اولین جرقه‌ای بود که توانست کشورهایی را که نفت خام صادر می‌کنند، دور هم جمع نماید. قطر نیز در این اجلاس به عنوان عضو ناظر حضور یافته بود. در این دوره، ایران به عنوان اصلی‌ترین و محوری‌ترین عضو سازمان جدیدالتأسیس اوپک شناخته می‌شد.

هرچند پیش‌نهاد تأسیس از سوی ونزوئلا مطرح شده بود و کنفرانس نیز در عراق تشکیل شده بود، ولی فؤاد روحانی از ایران بود که به عنوان اولین دبیرکل برگزیده شد. وی از سال 1961 تا 1964 توانست با اعتماد عمومی اعضا، به عنوان اولین دبیرکل اوپک به انجام ‌وظیفه بپردازد.

کشورهای الجزایر، امارات، لیبی، نیجریه، اندونزی، اکوادور و گابون نیز به سازمان پیوستند. عضویت ناظر قطر نیز در این مدت تبدیل به عضویت اصلی شد. پس از مدتی، یعنی در اواخر دهة 1980 دو کشور اکوادور و گابون از اوپک جدا شدند. همة این تغییرات به سمتی پیش رفت که از آغاز دهة 1990 تاکنون اعضای آن در عدد 11 ثابت بماند.

ناگفته نماند که نزدیک به یک دهه، ‌کرسی عراق در اوپک خالی مانده بود، ولی پایان جنگ دوم و اجازه ایالات متحده به شورای حکومت انتقالی باعث گردید تا وزیر نفت عراق، آقای بحرالعلوم پس از مدت‌ها این کرسی را به دست آورد.

هرچند عراق بدهی‌های فراوانی به اوپک دارد، ولی خروج کشوری که یکی از سه کشور غنی نفتی جهان به شمار می‌رود، می‌توانست در آینده ضربات مهلکی بر اوپک وارد سازد. عراقی‌ها نیز تمایلی برای خروج از اوپک نداشتند. بحرالعلوم پس از حضور در جمع وزرای نفت اوپک، خود به این مسأله اذعان داشت. حتی این کشور سعی دارد نقش محوری سابق خود را در این سازمان بازیابد.

دبیرخانه

مهم‌ترین رکن سازمان کشورهای صادرکننده نفت، دبیرخانه است. تاکنون 18 دبیرکل در سازمان ریاست دبیرخانه را بر عهده داشته‌اند که اولین نفر فؤاد روحانی از ایران و آخرین دبیرکل آن تاکنون آقای کالدرون از ونزوئلا بوده‌اند. البته انتخاب نوزدهمین دبیر با مشکلاتی همراه بوده است.

انتخاب دبیرکل، ابتدا با ضابطه حروف الفبا حل شده بود، ولی پس از مدتی، تاریخ پیوستن به اوپک مبنای انتخاب دبیرکل گردید. این رویه همچنان ادامه داشت تا اینکه در سال 1983 تمامی کشورها یک‌بار نامزدهایشان را به سمت دبیرکلی نشاندند. در این سال یک‌بار دیگر نوبت ایران شده بود تا نامزد خود را معرفی نماید، ولی وقوع جنگ تحمیلی و مخالفت گروه کشورهای عرب عضو اوپک سبب گردید تا نامزد ایران به این پست راه نیابد.

دبیرکل، عالی ترین مقام سازمان است که زیر نظر هیأت‌ عامل و کنفرانس وزراء مشغول به کار می‌شود. وی مسئول اجرای تصمیمات کنفرانس وزرا است. انتخاب دبیرکل هرچند با ضابطه‌های مذکور صورت می‌گیرد، ولی هیچ کشوری نباید با انتخاب یک نفر به سمت دبیرکلی، مخالفت داشته باشد. این مسأله فرصتی را پیش می‌آورد تا به نوعی امکان وتوی غیرمستقیم وجود داشته باشد. این مسأله در راه انتخاب نوزدهمین دبیرکل جداً مشکل‌ساز شده است. کشورهای عرب با انتخاب مجدد کالدرون به سمت دبیرکلی مخالفت و از دبیرکلی نامزد کویت حمایت نموده‌اند. ونزوئلا نیز کالدرون را به عنوان نامزد خود برگزیده است. ایران هم پس از آنکه چندین بار از سال 1994 کاظم‌پور اردبیلی را به عنوان نامزد خود معرفی کرده، این‌بار نژادحسینیان وزیر سابق معاون و نماینده سابق خود در سازمان ملل را به این سمت معرفی کرده است. پس از عدم توافق اولیه بر سر انتخاب دبیرکل، آقای پورنومو، وزیر نفت سابق اندونزی به سمت سرپرستی دبیرخانه اوپک برگزیده شد.

کمیته نظارت بر بازار

اوپک دارای کمیته‌های تخصصی متعددی است که از این میان ما به معرفی این کمیته بسنده می‌کنیم. کمیته نظارت بر بازار یکی از کمیته‌های تخصصی است. وظایف آن گسترده و دارای اهمیت ویژه‌ای است. وظایفی چون بررسی تحولات قیمت‌ جهانی نفت، بررسی سطح تولید کشورهای عضو و وضع عرضه و تقاضا، از جمله اموری هستند که توسط کمیته نظارتی مورد توجه قرار می‌گیرند. نتایج بررسی‌های این کمیته به هیأت‌عامل واگذار می‌گردد تا در مورد آنها تصمیمات مقتضی اتخاذ گردد.

میزان تولید اوپک روزانه معادل 24 تا 26 میلیون بشکه است که چیزی حدود یک‌سوم تولید جهانی را تشکیل می¬دهد. تقاضای روزانه جهانی نفت، هم‌اکنون معادل 82 میلیون بشکه است.

هرچند اوپک مجموعة متزلزلی است، ولی باید اذعان کرد موفقیت‌های آن غیرقابل کتمان است. اگر به قیمت بشکه‌های نفت در اواخر دهه 1960 توجه کنید و قیمت 5 دلار برای هر بشکه در آن تاریخ را با وضعیت امروز بازار مقایسه نمایید، به نقش مثبت این کارتل در بالا رفتن قیمت نفت پی خواهیم برد.

گذشته

اوپک یازده عضو دارد. ونزوئلا به عنوان اولین کشوری که به ملی‌سازی صنعت نفت خود روی آورد، داعیه‌دار رهبری معنوی اوپک است. این کشور، یکی از تأمین‌کنندگان اصلی نفت ایالات متحده به شمار می‌رود و در عین حال از تأثیرگذارترین کشورها در اوپک نیز محسوب می‌گردد.

عربستان را شاید بتوان تأثیرگذارترین کشور در عرصه نفت اوپک و حتی جهان خواند. این کشور غنی‌ترین کشور نفت‌خیز جهان و دارای بیشترین صادرات این ماده است. دو کشور عربستان و ونزوئلا دو عضو عمدة اوپک محسوب می‌گردند. در این میان، عربستان رهبری معنوی گروه کشورهای عرب اوپک را نیز بر عهده دارد.

ایران یکی دیگر از کشورهای عضو در هستة مرکزی اوپک به شمار می‌رود. هرچند اولین دبیرکل اوپک ملیت ایرانی داشته است، ولی اولین و آخرین دبیرکلی بوده است که از این کشور به سمت دبیرکلی برگزیده شده است. هم‌اکنون ایران از نظر تأثیرگذاری، در زمره کشورهای درجه دو اوپک به حساب می‌آید. کشورهایی همچون قطر، امارات، الجزایر و لیبی نیز وضعیتی شبیه به ایران دارند. البته در مورد اندونزی باید گفت تولیدات این کشور در مقایسه با اعضایی چون عربستان و ایران در سطح بسیار پایینی قرار دارد. حتی گفته می‌شود که این کشور در چند مدت آینده، نه‌تنها دیگر صادر کننده نفت نخواهد بود، بلکه بایستی دست به واردات آن نیز بزند. عراق نیز که سابقاً جزء کشورهای مؤثر به شمار می‌رفت، پس از حدود یک دهه خالی بودن صندلی عضویت، هم‌اکنون باردیگر برای حضور و نقش‌آفرینی برنامه‌ریزی می‌کند.

از دیگر مسائلی که در سابقه فعالیت کشورهای عضو به چشم می‌خورد، بحث تخلف از سهمیه‌هاست. مهمترین کارکرد اوپک تعیین سقف تولید هریک از اعضاست. برای پاسخ‌دادن این برنامه‌ریزی‌ها، پیروی اعضا از سهمیه‌های مصوب از مهمترین عناصر توفیق اوپک به شمار می‌رود. سابقه این سازمان بین‌المللی نشان‌دهندة آن است که در عرض 44 سال فعالیت، تخلف از سهمیه‌ها، امری عاری به شمار می‌رود. کشورهای عضو گاهاً با عدم التزام به سهمیه‌ها، ضربات شدیدی به تصمیمات اوپک وارد کرده‌اند. کشورهایی که معمولاً در این صف خط‌شکن بوده‌اند عبارتند از: الجزایر، قطر، لیبی و نیجریه. حتی الجزایر در این اواخر چیزی حدود یک‌برابر سهمیه‌اش فروش پنهانی داشته است که این نشانگر نبود وحدت‌عمل داخلی در این سازمان است.

وقتی اوپک 44 سال پیش پایه‌‌گذاری شد، ابتدا توانست چیزی حدود 2 دلار به قیمت هر بشکه بیفزاید. همین امر باعث امیدواری اعضا و گرایش دیگر عرضه‌کنندگان نفت بدین مجموعه شد. دومین تحول قیمت نفت طی بحران سال 1979 موجب بیشترین افزایش قیمت (البته تا قبل از دوره اخیر) در طول تاریخ اوپک گردید، آن‌چنان‌که کشورهای مصرف کنندة انرژی، به خصوص ایالات متحده به عنوان بزرگترین مصرف کننده را به تفکر واداشت.

در سال 1973 مصرف‌کنندگان در یک حرکت عمومی به لزوم وحدت عمل خود پی بردند و تصمیم گرفتند اقدامات لازم را برای این وحدت به انجام برسانند. یک‌سال بعد یعنی در سال 1974 آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) توسط همین کشورها پایه‌گذاری شد. IEA توانسته بود 21 کشور عمده مصرف‌کننده را حول یکدیگر جمع نماید و رسیدن به نوعی ثبات در بازارهای نفت جهانی را برای خود سرلوحه قرار دهد. بحران سال 1979 نیز سبب وحدت عمل بیشتر اعضای آژانس بین‌المللی انرژی گردید تا آنجا که تصمیم‌گیری‌های آن را عملی‌تر ساخت. IEA تصمیم گرفته بود تا اولاً با ذخیره‌سازی انرژی در مواقع بحران به شکستن قیمت نفت همت بگمارد و ثانیاً با یافتن سوختی جایگزین، وابستگی خویش را به منابع اولیه صادر شده توسط دولت‌های صادرکننده نفت کاهش دهد. بحران‌‌های نفتی موجب شده بودند تا بسیاری از کارخانه‌ها در کشور‌های توسعه‌یافته، به سبب گرانی قیمت نفت، ورشکسته شوند و ضربات مهلکی به اقتصاد این کشورها وارد آید. همین ضربات موجب شد تا IEA موضع‌گیری خصمانه‌ای در قبال اوپک اتخاذ کند تا آنجا که انهدام اوپک به عنوان یکی از اهداف اصلی آژانس درآمد.

* - به نقل از کتاب سازمان های بین الملل نوشته مهدی صمدی